قرارداد کار یعنی توافقی بین کارگر و کارفرما که بر اساس آن، کارگر در ازای انجام یک کار مشخص، حقوق و مزایا دریافت میکند. این قرارداد میتواند کتبی یا حتی شفاهی باشد و مبنای قانونی رابطه کاری شما محسوب میشود؛ یعنی اگر اختلافی پیش بیاید، اولین چیزی که بررسی میشود همین قرارداد کار است.
در این صفحه چه میخوانید
برخلاف تصور رایج، نداشتن قرارداد کتبی به معنی نداشتن حق و حقوق نیست. اگر شما کار میکنید، حقوق میگیرید و تحت نظر کارفرما هستید، از نظر قانون کار، رابطه کاری شکل گرفته و قرارداد کار وجود دارد؛ حتی اگر هیچ برگهای امضا نکرده باشید.
قرارداد کار فقط یک فرم اداری نیست؛ این سند مشخص میکند که چه کاری باید انجام دهید، چقدر حقوق میگیرید، ساعات کارتان چقدر است، بیمه دارید یا نه و در صورت اختلاف، چه حقوقی دارید.
مهمترین نکاتی که باید درباره قرارداد کار بدانید:
- قرارداد کار میتواند کتبی یا شفاهی باشد، اما قراردادهای بیش از ۳۰ روز باید کتبی باشند
- نداشتن قرارداد مکتوب، حقوق قانونی کارگر را از بین نمیبرد
- قرارداد کار میتواند دائم، موقت، ساعتی یا پارهوقت باشد
- نوع قرارداد روی امنیت شغلی، بیمه، سنوات و نحوه فسخ تأثیر مستقیم دارد
- بسیاری از اختلافات کاری، به دلیل ناآگاهی از مفاد قرارداد ایجاد میشوند
اگر میخواهید بدانید قرارداد کار دقیقاً چه تعریفی در قانون دارد، چه انواعی دارد، هر نوع برای چه کسانی مناسبتر است و موقع امضا یا حتی کار بدون قرارداد باید به چه نکاتی توجه کنید، در ادامه این راهنما همراه ما باشید.
قرارداد کار در قانون کار ایران چیست؟
بر اساس ماده ۷ قانون کار، قرارداد کار توافقی است (کتبی یا شفاهی) که به موجب آن، کارگر در مقابل دریافت حقالسعی (حقوق و مزایا)، کاری را برای کارفرما انجام میدهد.
به زبان سادهتر، هر وقت شما برای کسی کار میکنید و در ازای آن پول میگیرید، از نظر قانون کار، یک قرارداد کار بین شما شکل گرفته است.
📌نکته مهم اینجاست که قرارداد کار الزاماً کاغذ و امضا نیست. قانون کار صراحتاً میگوید قرارداد میتواند شفاهی هم باشد. یعنی اگر:
- مشغول به کار هستید
- حقوق یا دستمزد دریافت میکنید
- تحت دستور و نظارت کارفرما کار میکنید
از نظر قانونی، رابطه کاری وجود دارد؛ حتی اگر هیچ قراردادی امضا نکرده باشید.
با این حال، قانونگذار برای جلوگیری از اختلافات، یک الزام مهم را مشخص کرده است:
قراردادهایی که مدت آنها بیش از ۳۰ روز است، باید بهصورت کتبی تنظیم شوند و معمولاً در قالب فرمهای استاندارد اداره کار باشند. این الزام بیشتر برای حفظ حقوق کارگر و شفافبودن تعهدات دو طرف در نظر گرفته شده است.
یک نکته بسیار مهم که خیلیها نمیدانند:
☝️شفاهی بودن قرارداد به معنی بیحقوقی کارگر نیست.
اگر قرارداد کتبی نداشته باشید و اختلافی پیش بیاید، مراجع حل اختلاف اداره کار، با بررسی شواهدی مثل: فیش حقوقی، پیامها و مکاتبات، شهادت همکاران، سابقه بیمهمیتوانند وجود رابطه کاری و حقوق شما را احراز کنند.
اگر دوست دارید با چارچوب کلی حقوق و تعهدات کارگر و کارفرما بیشتر آشنا شوید، پیشنهاد میکنیم قبل یا بعد از ادامه این مطلب، مقاله «قانون کار چیست؟ | راهنمای کامل حقوق، مزایا و تعهدات کارکنان» را هم مطالعه کنید تا تصویر کاملتری از این رابطه قانونی داشته باشید.
قرارداد کار چه زمانی شکل میگیرد؟
خیلی از اختلافات کاری دقیقاً از همینجا شروع میشود؛ جایی که کارگر فکر میکند «چون قراردادی امضا نکردم، پس حقی ندارم» و کارفرما هم روی همین تصور حساب میکند.
💡واقعیت این است که قرارداد کار از لحظهای شکل میگیرد که رابطه کاری واقعی شروع میشود، نه از روز امضا. قانون کار به «واقعیت رابطه» نگاه میکند، نه فقط به کاغذ و امضا. اگر شما وارد محیط کار شدهاید و عملاً مشغول به کار هستید، قرارداد کار میتواند از همان روز اول وجود داشته باشد.
آیا بدون امضا هم قرارداد کار داریم؟
در بسیاری از موارد، بله.
اگر سه نشانه اصلی زیر وجود داشته باشد، از نظر قانون کار، قرارداد کار شکل گرفته است:
اول اینکه کار انجام میدهید؛ یعنی وظیفه یا مسئولیتی به شما سپرده شده و شما آن را انجام میدهید.
دوم اینکه در ازای کارتان پول یا دستمزد میگیرید؛ حالا چه بهصورت حقوق ماهانه، چه روزمزد یا حتی کارتبهکارت.
و سوم اینکه تحت نظر و دستور کارفرما کار میکنید؛ یعنی ساعت کار، نوع کار یا محل انجام آن توسط کارفرما تعیین میشود.
وقتی این سه مورد کنار هم قرار میگیرند، از نگاه قانون، رابطه کاری شکل گرفته و قرارداد کار وجود دارد؛ حتی اگر هیچ برگهای امضا نشده باشد.
این نکته برای خیلیها نجاتدهنده است. چون در صورت بروز اختلاف، اداره کار فقط دنبال «قرارداد مکتوب» نمیگردد؛ بلکه بررسی میکند آیا شما واقعاً کار میکردید یا نه. پیامها، واریز حقوق، حضور در محل کار و حتی شهادت همکاران میتواند اثباتکننده وجود قرارداد کار باشد.
اگر الان در موقعیتی هستید که بدون قرارداد مکتوب کار میکنید، دانستن همین نکته میتواند جلوی خیلی از سوءاستفادهها را بگیرد و مسیر پیگیری قانونی را برایتان روشنتر کند.
انواع قرارداد کار در قانون کار ایران
در قانون کار ایران، قرارداد کار فقط یک شکل ندارد. بسته به نوع کار، مدت همکاری، ساعات کار و شرایط شغلی، قراردادهای مختلفی تعریف شدهاند که هرکدام آثار متفاوتی روی امنیت شغلی، بیمه، سنوات و نحوه پایان همکاری دارند.
شناخت این انواع، مخصوصاً قبل از امضای قرارداد یا حتی شروع به کار، کمک میکند بدانید دقیقاً در چه موقعیتی قرار دارید و چه انتظاراتی میتوانید داشته باشید. در ادامه، رایجترین انواع قرارداد کار را بهصورت خلاصه معرفی میکنیم.
قرارداد کار دائم چیست؟
قرارداد کار دائم قراردادی است که مدت پایان مشخصی ندارد و همکاری تا زمانی ادامه پیدا میکند که یکی از موارد قانونی پایان قرارداد (مثل استعفا، اخراج قانونی یا بازنشستگی) اتفاق بیفتد. این نوع قرارداد معمولاً برای کارهای مستمر و دائمی یک مجموعه استفاده میشود؛ مثل مشاغلی که هسته اصلی فعالیت کارفرما را تشکیل میدهند.
تفاوت اصلی قرارداد دائم با قرارداد موقت در این است که امنیت شغلی بالاتری دارد و پایان دادن به آن برای کارفرما، شرایط و تشریفات قانونی بیشتری میطلبد.
قرارداد کار موقت چیست؟
قرارداد کار موقت، قراردادی است که مدت آن از ابتدا مشخص شده؛ مثلاً سهماهه، ششماهه یا یکساله. این نوع قرارداد معمولاً برای کارهای پروژهای، فصلی یا همکاریهایی که کارفرما نمیخواهد تعهد بلندمدت ایجاد کند، استفاده میشود.
از نظر قانونی، قرارداد موقت محدودیتهایی دارد، اما در عمل یکی از رایجترین انواع قرارداد در بازار کار ایران است؛ حتی برای کارهایی که ماهیت دائمی دارند. همین موضوع باعث شده بسیاری از اختلافات کاری، حول تمدیدهای مکرر قرارداد موقت شکل بگیرد.
قرارداد ساعتی چیست؟
در قرارداد ساعتی، مبنای همکاری تعداد ساعات کار است، نه ماه یا سال. حقوق کارگر بر اساس ساعت کاری محاسبه میشود و معمولاً برای مشاغلی استفاده میشود که حضور تماموقت لازم ندارند یا حجم کار متغیر است.
کارهای خدماتی، آموزشی، فروشگاهی یا برخی مشاغل پشتیبانی، بیشتر بهصورت ساعتی انجام میشوند. تفاوت مهم قرارداد ساعتی با پارهوقت این است که در قرارداد ساعتی، تمرکز اصلی روی محاسبه مزد بر اساس ساعت است، نه لزوماً کاهش ساعات کاری نسبت به حالت عادی.
کار پارهوقت در قانون کار چیست؟
کار پارهوقت به حالتی گفته میشود که کارگر کمتر از ساعات قانونی کار تماموقت (مثلاً کمتر از ۴۴ ساعت در هفته) مشغول به کار است، اما همچنان تحت شمول قانون کار قرار دارد. این نوع همکاری معمولاً برای دانشجویان، افراد شاغل در شغل دوم یا کسانی که امکان کار تماموقت ندارند، رایج است.
برخلاف تصور برخی، در کار پارهوقت هم حقوق، بیمه و مزایا به نسبت ساعات کار محاسبه و پرداخت میشود و کارفرما نمیتواند به بهانه پارهوقت بودن، کارگر را از حقوق قانونی محروم کند.
تفاوت انواع قرارداد کار به زبان ساده
خیلی از کارگرها و حتی کارفرماها دقیق نمیدانند تفاوت قراردادها دقیقاً چیست و هر کدام چه پیامدی دارد. نتیجهاش هم این میشود که یا قراردادی امضا میشود که مناسب شرایط نیست، یا بعداً اختلاف و سوءتفاهم به وجود میآید.
تفاوت انواع قرارداد کار به زبان ساده
این جدول کمک میکند در چند ثانیه بفهمید هر نوع قرارداد چه اثری روی بیمه و امنیت شغلی شما دارد.
| نوع قرارداد | مدت | بیمه | امنیت شغلی | مناسب چه کسانی |
|---|---|---|---|---|
| قرارداد دائم | بدون تاریخ پایان | دارد (کامل) | بالا | افرادی که دنبال ثبات شغلی بلندمدت هستند و در مشاغل مستمر فعالیت میکنند |
| قرارداد موقت | مدت مشخص (مثلاً ۳ یا ۶ ماهه) | دارد | متوسط تا پایین | افرادی که در پروژهها، کارهای فصلی یا همکاریهای کوتاهمدت مشغولاند |
| قرارداد ساعتی | بر اساس ساعت کار | نسبتی | پایین | مشاغل خدماتی، آموزشی یا کارهایی با حجم کار متغیر |
| کار پارهوقت | کمتر از ساعات قانونی تماموقت | نسبتی | متوسط | دانشجویان، شغل دومها یا افرادی که امکان کار تماموقت ندارند |
اجزای اصلی یک قرارداد کار استاندارد
خیلی از اختلافات کاری نه به خاطر نیت بد، بلکه به خاطر ناقص بودن قرارداد به وجود میآیند. بعضی چیزها بدیهی به نظر میرسند، اما اگر در قرارداد نوشته نشوند، بعداً میتوانند به ضرر کارگر تمام شوند.
قبل از امضای هر قرارداد کاری، بهتر است مطمئن شوید این بخشها بهصورت شفاف در آن آمدهاند:
اطلاعات طرفین
- نام و نام خانوادگی کامل کارگر
- نام کامل کارفرما یا شرکت
- شماره ملی / شناسه ملی
- نشانی یا محل فعالیت کارگاه
📌 اگر مشخصات طرفین دقیق نباشد، در زمان شکایت یا پیگیری قانونی مشکلساز میشود.
نوع کار و شرح وظایف
- عنوان شغلی مشخص
- توضیح شفاف وظایف (نه کلی و مبهم)
- محدوده مسئولیتها
📌 عباراتی مثل «سایر امور محوله» اگر بیحدوحصر باشند، میتوانند باعث سوءاستفاده شوند.
حقوق و مزایا
- مبلغ دقیق حقوق پایه
- زمان پرداخت حقوق (ماهانه، هفتگی و…)
- مزایا مثل حق مسکن، بن، اضافهکاری، پاداش
- نحوه افزایش حقوق (در صورت وجود)
📌 حقوق شفاهی که در قرارداد نیامده، بعداً اثباتش سخت است.
ساعات و محل کار
- ساعت شروع و پایان کار
- تعداد ساعات کار هفتگی
- روزهای تعطیل
- محل انجام کار (دفتر، کارگاه، دورکاری یا ترکیبی)
📌 اگر محل کار یا ساعات مشخص نباشد، اختلاف خیلی زود شکل میگیرد.
مرخصیها
- مرخصی استحقاقی سالانه
- مرخصی استعلاجی
- مرخصی بدون حقوق (در صورت امکان)
- نحوه درخواست و تأیید مرخصی
📌 مرخصی حق قانونی کارگر است، نه لطف کارفرما.
مدت قرارداد
- تاریخ شروع قرارداد
- تاریخ پایان (در قراردادهای موقت)
- شرایط تمدید قرارداد
📌 اگر مدت قرارداد نوشته نشود، میتواند باعث ابهام در نوع همکاری شود.
شرایط فسخ قرارداد
- نحوه استعفای کارگر
- شرایط اخراج یا فسخ از طرف کارفرما
- مهلت اطلاع قبلی
- تسویه حساب و پرداخت مطالبات
📌 این بخش را خیلیها نمیخوانند، اما بیشترین اختلافها دقیقاً از همینجا شروع میشود.
اگر حتی یکی از این موارد در قرارداد شما شفاف نیست یا اصلاً نوشته نشده، حتماً قبل از امضا سؤال بپرسید. قرارداد خوب، قراردادی نیست که فقط امضا شود؛ قراردادی است که بعداً از شما محافظت کند.
قرارداد کار چه زمانی پایان مییابد؟
قرارداد کار قرار نیست تا ابد ادامه داشته باشد. قانون کار، راههای مشخص و قانونی برای پایان همکاری در نظر گرفته تا نه کارگر سردرگم شود و نه کارفرما دچار مشکل حقوقی.
نکته مهم این است که نحوه پایان قرارداد کار، روی حقوحقوق شما تأثیر مستقیم دارد؛ از تسویه حساب و سنوات گرفته تا امکان دریافت بیمه بیکاری یا طرح شکایت. بهطور خلاصه، قرارداد کار در این حالتها پایان مییابد:
-
پایان مدت قرارداد
در قراردادهای موقت، با رسیدن به تاریخ پایان، قرارداد بهطور خودکار خاتمه پیدا میکند؛ مگر اینکه تمدید شود. -
استعفای کارگر
کارگر میتواند با رعایت شرایط قانونی و ارائه درخواست کتبی، از کار استعفا دهد. نحوه استعفا و آثار آن، جزئیات مهمی دارد که بهتر است قبل از تصمیم، دقیق بررسی شود. -
اخراج کارگر
کارفرما فقط در شرایط خاص و با طی مراحل قانونی میتواند اقدام به اخراج کند. اخراج بدون دلیل یا بدون تشریفات قانونی، میتواند غیرقانونی تلقی شود. -
فسخ قرارداد کار
در برخی شرایط خاص، قرارداد میتواند بهصورت قانونی فسخ شود؛ حالتی که با اخراج یا استعفا تفاوت دارد و آثار حقوقی متفاوتی دارد. -
بازنشستگی یا ازکارافتادگی
با رسیدن کارگر به شرایط بازنشستگی یا در صورت ازکارافتادگی کلی، قرارداد کار به پایان میرسد.
اگر در آستانه پایان همکاری هستید یا بین استعفا، فسخ یا پیگیری قانونی مردد ماندهاید، پیشنهاد میکنیم حتماً این راهنماهای تکمیلی را بخوانید:
- 🔗استعفا در قانون کار | مهلت قانونی، حقوق، تفاوت با ترک کار
- 🔗اخراج در قانون کار | شرایط قانونی، حقوق کارگر و راههای اعتراض
- 🔗 فسخ قرارداد کار در قانون کار | شرایط فسخ قرارداد موقت و دائم + فسخ یکطرفه
- 🔗ترک کار در قانون کار؛ عواقب ترک کار چیست و چطور قانونی خارج شویم؟
این مقالات کمک میکنند تصمیمی بگیرید که بعداً به ضررتان تمام نشود.
اشتباهات رایج در قرارداد کار
بخش زیادی از مشکلات کاری نه از قانون، بلکه از بیدقتی یا عجله هنگام امضای قرارداد شروع میشود. خیلی وقتها کارگر نیت بدی نمیبیند و فکر میکند «بعداً درست میشود»، اما تجربه نشان داده همین «بعداً»ها دردسرساز میشوند.
اینها رایجترین اشتباهاتی هستند که بهتر است قبل از امضای قرارداد، حتماً حواستان به آنها باشد:
امضا کردن بدون خواندن دقیق قرارداد: خیلیها بهخاطر استرس شروع کار یا ترس از رد شدن، قرارداد را سریع امضا میکنند. در حالی که همان چند خط ریزِ آخر، ممکن است درباره فسخ، تسویه یا تعهدات مهمی باشد که بعداً علیه شما استفاده شود.
قرارداد سفید امضا: این یکی از خطرناکترین اشتباهات است. وقتی برگهای را بدون درج کامل حقوق، مدت یا شرایط امضا میکنید، عملاً دست طرف مقابل را برای هر تغییری باز میگذارید. اگر قراردادی کامل نیست، امضایش نکنید؛ حتی اگر گفتند «بعداً پر میکنیم».
نداشتن نسخهای از قرارداد: خیلی از کارگران بعد از امضا، هیچ نسخهای از قرارداد در اختیار ندارند. در صورت بروز اختلاف، نداشتن نسخه قرارداد کار را سخت میکند. داشتن یک نسخه امضاشده، حق شماست، نه درخواست اضافه.
تمدیدهای پشت سرهم قرارداد موقت: بعضی کارفرماها سالها با قراردادهای چندماهه کار میکنند، حتی برای کارهایی که ماهیت دائمی دارند. این کار اگرچه در بازار رایج است، اما میتواند از نظر قانونی محل ایراد باشد و روی امنیت شغلی و حقوق شما اثر منفی بگذارد.
📌 اگر هرکدام از این موارد برایتان آشناست، بدانید تنها نیستید؛ اما آگاهی از همین اشتباهات میتواند جلوی تکرار آنها را در آینده بگیرد.
