حسام آرمندهی

شناسنامه هویتی حسام آرمندهی

دوران کودکی و تحصیلات؛ از مدرسه روزبه تا دانشگاه شریف و سوئد

مسیر زندگی حسام میرآرمندهی، از همان دوران مدرسه نشانه‌هایی از علاقه به فناوری و یادگیری را در خود داشت. او امروز یکی از چهره‌های شناخته‌شده اکوسیستم استارتاپی ایران است، اما داستان او از کلاس‌های مدرسه روزبه در تهران شروع شد؛ مدرسه‌ای که در تربیت نسل‌های مختلف کارآفرینان و فعالان فناوری ایران نقش داشته است.

دوران کودکی و نوجوانی

حسام آرمندهی در ۲۴ شهریور ۱۳۶۴ در تهران به دنیا آمد. دوران تحصیلات مدرسه‌اش را در مدرسه روزبه و پیش‌دانشگاهی را در فیض گذراند؛ دو مدرسه که در آن زمان سابقه‌ای طولانی در آموزش نسل‌های موفق داشتند.

آشنایی با کامپیوتر؛ نقطه شروعی که همه‌چیز را تغییر داد

علاقه آرمندهی به دنیای کامپیوتر از همان دوران دبیرستان شکل گرفت. او در یکی از مصاحبه‌هایش تعریف کرده که در دوران مدرسه شنیده بود اینترنت پرسرعت در دانشگاه صنعتی شریف وجود دارد و حتی پیش از ورود به دانشگاه، بازدیدی از مرکز محاسبات آن انجام داد. در همان بازدید بود که با نرم‌افزارهایی مانند نپستر (Napster) و دانلود فایل‌های حجیم از اینترنت آشنا شد؛ تجربه‌ای که در آن زمان برای یک دانش‌آموز دبیرستانی، شبیه به یک معجزه بود و مسیر تحصیلی‌اش را برای همیشه تغییر داد.

تحصیلات آکادمیک؛ از شریف تا چالمرز سوئد

آرمندهی پس از اتمام دوره پیش‌دانشگاهی، موفق شد وارد دانشگاه صنعتی شریف شود و در رشته مهندسی کامپیوتر به تحصیل بپردازد. او در سال ۱۳۸۸ از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شد.

اما نکته جالبی که خودش در گفت‌وگوهای مختلف به آن اشاره کرده، درباره رتبه کنکور و نحوه ورودش به این رشته است:

آرمندهی اما فقط به تحصیل در رشته فنی اکتفا نکرد. او همزمان با تحصیل در رشته مهندسی کامپیوتر، به دلیل علاقه وافر به کارآفرینی، در کلاس‌های دوره کارآفرینی دانشکده مدیریت دانشگاه صنعتی شریف نیز شرکت می‌کرد. این تجربه دوگانه – ترکیب دانش فنی و نگاه کارآفرینانه – بعدها به یکی از عوامل کلیدی موفقیت او در ساخت پلتفرم‌های بزرگ تبدیل شد.

فعالیت در ویکی‌پدیای فارسی؛ اولین تجربه جدی مدیریت آنلاین

پس از ورود به دانشگاه صنعتی شریف، آرمندهی در مرکز محاسبات با پروژه ویکی‌پدیای فارسی آشنا شد. این پروژه در آن زمان توسط افرادی چون روزبه پورنادر راه‌اندازی شده بود و در مراحل اولیه شکل‌گیری خود قرار داشت. آرمندهی به‌عنوان یکی از اولین مدیران ویکی‌پدیای فارسی به این پروژه پیوست و زمان قابل‌توجهی را صرف تدوین قوانین، ایجاد نظم اولیه و ساختاردهی به این دانشنامه آزاد کرد.

اما این فعالیت، برخلاف ظاهر آرامش، چالش‌های زیادی به همراه داشت. آرمندهی خودش اشاره کرده که درگیری‌های زیاد و استرس ناشی از مدیریت این پروژه، سرانجام باعث شد آن را کنار بگذارد. با این حال، همین تجربه نقش مهمی در شکل‌گیری ذهنیت او نسبت به ساختاردهی به محتوای آنلاین، مدیریت جامعه کاربری و پیچیدگی‌های کار تیمی در فضای دیجیتال داشت؛ تجربه‌ای که چند سال بعد در ساخت پلتفرم‌های بزرگ به کارش آمد.

مهاجرت به سوئد؛ نقطه عطف آشنایی با اکوسیستم استارتاپی جهانی

در سال ۱۳۸۹، آرمندهی برای ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد، رشته کارآفرینی و کسب‌وکار (با تمرکز بر طراحی کسب‌وکار) را انتخاب کرد و برای این منظور به سوئد رفت. او در دانشگاه فناوری چالمرز (Chalmers University of Technology) مشغول به تحصیل شد.

یک نکته جالب درباره این دوران، اشاره خود آرمندهی به رایگان بودن تحصیل در سوئد در آن زمان است؛ موضوعی که در سال‌های بعد و با تغییر قوانین مهاجرتی این کشور، دیگر به‌سادگی امکان‌پذیر نبود. این دوران حضور در سوئد، فرصتی بی‌نظیر برای آرمندهی فراهم کرد تا از نزدیک با اکوسیستم استارتاپی اروپا، فرهنگ کارآفرینی و مدل‌های کسب‌وکار پلتفرمی آشنا شود.

اولین تیم کارآفرینی؛ همکاری با رضا محمدی و سروش رادرپور

آرمندهی خودش را هیچ‌گاه برنامه‌نویس خوبی در دوران دانشگاه نمی‌دانست؛ اما در عوض، در تیم‌سازی و همکاری با افراد متخصص، بسیار قوی عمل می‌کرد. یکی از مهم‌ترین اعضای تیم او رضا محمدی بود؛ یکی از بهترین برنامه‌نویسان و هم‌دانشکده‌ای‌های او در رشته علوم کامپیوتر. این تیم که بعدها به یکی از پایه‌های اصلی کافه‌بازار و دیوار تبدیل شد، در دوران لیسانس (که برایشان ۶ سال طول کشید) پروژه‌های مختلفی را امتحان کردند تا در نهایت به مسیر اصلی خود رسیدند.

پروژه المپیاد جهانی فیزیک؛ درس بزرگ اول

یکی از اولین پروژه‌های جدی تیم آرمندهی، توسعه نرم‌افزاری برای تسهیل فرآیند رأی‌گیری و طراحی سؤالات در المپیاد جهانی فیزیک بود که در اصفهان برگزار می‌شد. این تیم متشکل از حسام آرمندهی، رضا محمدی و سروش رادرپور بود و با چالش‌های فنی قابل‌توجهی روبرو شد.

اما مشکل اصلی این پروژه، فنی نبود؛ مشکل مالی و رفتاری نهاد دولتی طرف قرارداد بود. آن‌ها هزینه کامل پروژه را از آن نهاد دولتی دریافت نکردند و همین تجربه تلخ، تصمیم مهمی را در ذهن آرمندهی و تیمش شکل داد:

«تصمیم گرفتیم دیگر کار دولتی انجام ندهیم و بر محصولاتی تمرکز کنیم که پرداخت مستقیم از سوی مردم داشته باشند.»

آشنایی با دنیای تجارت الکترونیک؛ نقطه اتصال به دیجی‌کالا

حدود سال ۱۳۸۷، آرمندهی با ایمیل زدن به دیجی‌کالا و صحبت با بنیان‌گذاران آن (به‌ویژه حمید محمدی)، انگیزه‌اش برای ورود به حوزه تجارت الکترونیک بیشتر شد. این ارتباط اولیه با دنیای استارتاپ‌های ایرانی، نقطه عطف مهمی در مسیر حرفه‌ای او بود و نگاهش را از پروژه‌های فنی کوچک، به سمت ساختن پلتفرم‌های بزرگ تغییر داد.

پروژه «طوطی»؛ اولین تجربه واقعی فروش آنلاین

در سال‌های پایانی دانشگاه، آرمندهی به همراه رضا محمدی و سروش رادرپور، وب‌سایتی به نام «طوطی» را راه‌اندازی کردند. این پروژه روی یک ایده خلاقانه بنا شده بود: چاپ طرح دلخواه کاربران روی تیشرت. سرمایه اولیه این پروژه از درآمد پروژه‌های قبلی مانند المپیاد تأمین شده بود و تیم با خرید یک پلاتر و اتوی پرسی، کار خود را به‌صورت عملی آغاز کرد.

پروژه طوطی در بحبوحه انتخابات سال ۱۳۸۸ و با چاپ تیشرت برای برخی کاندیداها، فروش خوبی را تجربه کرد. اما پس از شلوغی‌های پس از انتخابات و تصمیم تیم برای اپلای و خروج از ایران، این پروژه متوقف شد و هیچ‌گاه به‌صورت آنلاین لانچ نشد.

خط زمانی دوران کودکی، تحصیلات و پروژه‌های اولیه

مسیر کارآفرینی؛ از فارسی‌تل تا هلدینگ هزاردستان

داستان واقعی کارآفرینی حسام آرمندهی از یک بازگشت کوتاه به ایران برای تعطیلات شروع شد؛ بازگشتی که قرار بود موقتی باشد، اما به یکی از مهم‌ترین فصل‌های تاریخ فناوری ایران تبدیل شد. از یک پروژه کوچک فارسی‌سازی اندروید تا ساخت بزرگ‌ترین فروشگاه اپلیکیشن، بزرگ‌ترین پلتفرم آگهی و یک هلدینگ فناوری چندلایه.

پروژه فارسی‌تل؛ جرقه اولیه کافه‌بازار

پس از بازگشت آرمندهی از سوئد به ایران در تعطیلات دسامبر (حدود سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۰)، او با پروژه «فارسی‌تل» آشنا شد؛ پروژه‌ای که دوست و شریکش رضا محمدی تحت نظر دکتر تابش (استاد راهنمای آرمندهی در دوره لیسانس) در شرکت فارسی‌وب روی آن کار می‌کرد.

هدف این پروژه، فارسی‌سازی سیستم‌عامل اندروید و توسعه برنامه‌های ضروری فارسی بود؛ چراکه در آن زمان، اندروید از یونیکد و فونت فارسی به‌خوبی پشتیبانی نمی‌کرد. آرمندهی با دیدن پتانسیل اندروید فارسی‌شده، در ایران ماندگار شد تا روی این پروژه کار کند؛ خصوصاً که شرکت درگیر مهاجرت اعضای کلیدی‌اش بود و به یک هم‌بنیان‌گذار متعهد نیاز داشت.

پس از مدتی کار روی سیستم‌عامل و عدم موفقیت کامل در حل مشکلات آن، تیم تصمیم به یک «پیوت» (Pivot) گرفت. ایده این بود که اپلیکیشنی که قرار بود درون آن سیستم‌عامل به‌عنوان مارکت فعالیت کند و در آن زمان صرفاً یک اسم و لوگو با عنوان «بازار» داشت، به‌صورت یک اپلیکیشن مستقل توسعه یابد. این تصمیم سرنوشت‌ساز، نقطه شروع داستان کافه‌بازار بود.

تأسیس کافه‌بازار؛ از نام‌گذاری تا رونمایی

با استفاده از باقی‌مانده سرمایه‌ای حدود چهل تا پنجاه میلیون تومان که از صندوق توسعه تکنولوژی برای پروژه فارسی‌تل جذب شده بود (کل سرمایه اولیه ۱۲۰ میلیون تومان بود)، و پس از ارائه بیزینس پلن جدید به سرمایه‌گذار، پروژه «بازار» شکل گرفت.

نام‌گذاری؛ چرا «کافه‌بازار» و نه «بازار»؟

به دلیل گران بودن دامنه «بازار»، تیم ابتدا نام «کف بازار» (cafebazaar) را انتخاب کرد. اما چیزی نگذشت که کاربران خودشان این نام را به «کافه‌بازار» تغییر دادند و تیم هم این نام را پذیرفت. جالب است که این تغییر نام، نه توسط تیم، بلکه توسط کاربران شکل گرفت؛ نشانه‌ای از مالکیت احساسی کاربران بر این پلتفرم از همان روزهای اول.

حسام آرمندهی حتی در کنگره جهانی موبایل در بارسلون به‌عنوان خبرنگار نارنجی، این محدودیت‌ها را مستقیماً از اریک اشمیت، مدیرعامل وقت گوگل، سوال کرد؛ اقدامی که نشان‌دهنده پیگیری جدی تیم برای حل مشکل کاربران ایرانی بود.

مدل درآمدی کافه‌بازار؛ از تبلیغات تا درآمدزایی

در ابتدا، مدل درآمدی کافه‌بازار مبتنی بر تبلیغات بود و اولین تبلیغ نمایش‌داده‌شده در این پلتفرم، برای خیریه محک بود؛ انتخابی که نشان‌دهنده دغدغه اجتماعی تیم در همان روزهای اولیه بود.

اما نقطه عطف درآمدی کافه‌بازار از جایی شکل گرفت که تیم متوجه استقبال کاربران از خرید یک تقویم فارسی شد؛ تقویمی که خود تیم توسعه داده بود. این تجربه ساده، ذهن آن‌ها را به سمت فروش اپلیکیشن هدایت کرد و کافه‌بازار پس از حدود یک سال به درآمدزایی رسید.

سیاست محتوایی و همکاری بین‌المللی؛ نقطه عطف کافه‌بازار

سیاست محتوایی کافه‌بازار در سال‌های اولیه، مبتنی بر یک اصل عمل‌گرایانه بود: اپلیکیشن‌های خارجی رایگان با فرض اینکه توسعه‌دهنده مایل به توزیع حداکثری آن است، در بازار قرار داده می‌شدند و در صورت اعتراض توسعه‌دهنده، حذف می‌شدند. به گفته آرمندهی، در عمل اعتراضی صورت نمی‌گرفت.

اما برای اپلیکیشن‌های پولی یا دارای پرداخت درون‌برنامه‌ای، تیم کافه‌بازار رویکرد متفاوتی در پیش گرفت: برقراری ارتباط مستقیم با توسعه‌دهندگان خارجی.

«همکاری با سوپرسل و امکان پرداخت ریالی برای کلش آف کلنز، نقطه عطف مهمی برای کافه‌بازار بود و آن را به یک بازیگر بین‌المللی تبدیل کرد.»

این همکاری، نه‌تنها درآمد کافه‌بازار را چند برابر کرد، بلکه اعتبار این پلتفرم را در سطح بین‌المللی تثبیت کرد و راه را برای همکاری‌های بزرگ‌تر باز کرد.

نقش و سمت‌های حسام آرمندهی در کافه‌بازار

دیوار؛ الهام از سوئد تا تسخیر بازار ایران

داستان دیوار، از یک نیاز شخصی شروع شد. آرمندهی در سوئد برای فروش آیپد تاچ خود، از یک وب‌سایت سوئدی به نام «بلوکت» (Blocket) استفاده کرد و در همان لحظه، پتانسیل درآمدی چنین پلتفرمی را کشف کرد. این ایده اولیه، چند سال بعد به دیوار تبدیل شد.

تأسیس دیوار؛ در دل یک بحران

در اسفند ۱۳۹۰، پس از بروز اختلافاتی با سرمایه‌گذار کافه‌بازار و مسدود شدن حساب‌های بانکی، تیم کافه‌بازار در تعطیلات عید ۱۳۹۱ شروع به کار روی اپلیکیشن جدیدی کرد که همان دیوار بود. ایده اولیه این بود که پلتفرمی برای نیازهای دانشجویان مانند پیدا کردن هم‌خانه یا خرید و فروش وسایل دست دوم باشد.

نام‌گذاری و لوگو؛ داستانی جالب

نام «دیوار» توسط ماکان، داماد خانواده آرمندهی، پیشنهاد داده شد. پیش از آن، آرمندهی به نام «پونز» فکر می‌کرد که در نهایت کنار گذاشته شد.

لوگوی دیوار نیز از یک ایده خلاقانه الهام گرفته شده است: کاغذهای آگهی که به دیوار چسبانده می‌شوند و قسمتی از آن‌ها برای برداشتن شماره تلفن کنده می‌شود. این لوگو، به یکی از ماندگارترین نمادهای پلتفرم‌های ایرانی تبدیل شد.

رشد و توسعه دیوار؛ چند سال بدون درآمد

پس از حل مشکلات با سرمایه‌گذار کافه‌بازار، دیوار به‌عنوان یکی از اپلیکیشن‌های کافه‌بازار و به‌صورت «موبایل فرست» (Mobile-first) عرضه شد. به دلیل کمبود اپلیکیشن‌های فارسی باکیفیت در آن زمان، دیوار به‌سرعت مورد توجه کاربران قرار گرفت.

دسته‌بندی‌های اولیه دیوار، مشابه وب‌سایت بلوکت سوئد انتخاب شد. نکته قابل توجه این است که دیوار برای چند سال اول، هیچ درآمدی نداشت و کاملاً با درآمدهای کافه‌بازار پشتیبانی می‌شد؛ سرمایه‌گذاری صبورانه‌ای که در نهایت جواب داد و دیوار امروز به یکی از باارزش‌ترین پلتفرم‌های ایران تبدیل شده است.

نقش و سمت‌های آرمندهی در دیوار

مسیریاب بلد؛ پروژه مسیریابی هزاردستان

بلد نیز یکی دیگر از پروژه‌هایی است که حسام آرمندهی در بنیان‌گذاری آن نقش داشته است. این اپلیکیشن با هدف ارائه خدمات مسیریابی و ناوبری هوشمند در ایران طراحی شد و توانست در مدت کوتاهی به یکی از پرکاربردترین اپلیکیشن‌های مسیریابی کشور تبدیل شود.

هلدینگ هزاردستان؛ امپراتوری فناوری آرمندهی

کافه‌بازار و دیوار زیرمجموعه گروه توسعه فناوری اطلاعات هزاردستان (هلدینگ هزاردستان) هستند. آرمندهی در مصاحبه‌های خود به تبدیل شدن تیم به «هزاردستان» و داشتن چندین اپلیکیشن اشاره کرده است. هزاردستان امروز به یکی از مهم‌ترین هلدینگ‌های فناوری ایران تبدیل شده و در حوزه‌های مختلفی فعالیت می‌کند.

موزه کامپیوتر ایران؛ دغدغه حفظ تاریخ فناوری

حسام آرمندهی در راه‌اندازی موزه کامپیوتر ایران نیز نقش داشته و به آن به‌عنوان یکی از فعالیت‌های اخیر خود اشاره کرده است. او خودش تأکید کرده که وقت کمتری نسبت به کسب‌وکارها برای آن صرف می‌کند و تیم دیگری با مدیریت سعید انوری‌نژاد مسئولیت اصلی آن را بر عهده دارد.

موزه کامپیوتر ایران، تلاشی برای حفظ تاریخ فناوری کشور و انتقال تجربه به نسل‌های بعدی است؛ اقدامی که نشان می‌دهد آرمندهی به‌عنوان یک کارآفرین، دغدغه میراث‌داری و ثبت تاریخ اکوسیستم فناوری ایران را نیز دارد.

فلسفه رهبری و درس‌های کارآفرینی از حسام آرمندهی

حسام آرمندهی در طول بیش از یک دهه فعالیت در اکوسیستم فناوری ایران، نه‌فقط به‌عنوان یک کارآفرین موفق، بلکه به‌عنوان یک متفکر و رهبر سازمانی نیز شناخته می‌شود. فلسفه او درباره کار، تیم‌سازی و آینده فناوری، حاصل تجربه‌ای است که از ساختن کافه‌بازار و دیوار تا مدیریت بحران‌های ۱۴۰۵ به دست آمده است. در ادامه، مهم‌ترین اصول فکری و درس‌های کارآفرینی او را بررسی می‌کنیم.

لذت بردن از کار؛ مرز میان کار و زندگی

آرمندهی بارها اشاره کرده که از کار کردن لذت می‌برد و مرز مشخصی بین کار و زندگی شخصی‌اش قائل نیست؛ همه چیز برای او در هم تنیده است. این نگاه، از یک سو باعث تعهد بی‌نظیر او به پروژه‌هایش شده و از سوی دیگر، بهایی است که برای ساختن پلتفرم‌های بزرگ پرداخته است. او خودش در یکی از گفت‌وگوهایش گفته: «همه چیز در هم تنیده است»؛ جمله‌ای که نشان‌دهنده نگاه کل‌نگر او به کار و زندگی است.

اهمیت به استاندارد و بهبود مستمر

در مرحله‌ای از مسیر حرفه‌ای آرمندهی، تمرکز او از شروع کارهای جدید به بهتر کردن و بالا بردن استانداردهای کارهای شروع‌شده تغییر کرد. این تغییر رویکرد، نشان‌دهنده بلوغ فکری یک کارآفرین است که متوجه می‌شود ارزش واقعی، نه در تعداد پروژه‌ها، بلکه در کیفیت و عمق هر پروژه نهفته است.

عدم دخالت سرمایه‌گذار در امور اجرایی

آرمندهی به‌صراحت اعلام کرده که زیر بار حرف زور نمی‌رود و با دخالت سرمایه‌گذار در کارهای اجرایی شرکت موافق نیست. این موضع، در فضای استارتاپی ایران که بسیاری از بنیان‌گذاران به دلیل فشار سرمایه‌گذاران، مسیر اصلی خود را از دست می‌دهند، موضعی شجاعانه و قابل توجه است.

اهمیت تیم مکمل؛ نه تیم مشابه

یکی از مهم‌ترین اصول آرمندهی در تیم‌سازی، این است که اعضای تیم بنیان‌گذاران باید مکمل یکدیگر باشند، نه شبیه هم. در ترکیب او با رضا محمدی، این مکمل بودن کاملاً مشهود بود:

تصمیم‌گیری استراتژیک برای عدم رقابت با کاربران

کافه‌بازار در مقطعی تصمیم استراتژیک مهمی گرفت: خودش به‌عنوان توسعه‌دهنده اپلیکیشن (مثلاً تقویم) فعالیت نکند تا با کاربران خودش (سایر توسعه‌دهندگان) وارد رقابت نشود. این تصمیم، نشان‌دهنده درک عمیق آرمندهی از نقش پلتفرم است: یک پلتفرم موفق، باید بستر رشد دیگران باشد، نه رقیب آن‌ها.

«پلتفرم موفق، جایی است که توسعه‌دهندگان احساس امنیت کنند که ایده‌هایشان توسط خود پلتفرم کپی نمی‌شود.»

جرات و تغییر؛ مزیت بنیان‌گذاران حاضر

آرمندهی معتقد است شرکت‌هایی که بنیان‌گذارانشان هنوز درگیر کار هستند، جرات بیشتری برای تغییر مسیر و پیاده‌سازی ایده‌های نو دارند. این نگاه، در تضاد با رویکرد رایجی است که در آن، پس از ورود سرمایه‌گذار یا مدیرعامل جدید، شرکت‌ها محافظه‌کارتر می‌شوند و از ریسک‌پذیری فاصله می‌گیرند.

اهمیت به نیروی انسانی و فرهنگ سازمانی

آرمندهی بر اهمیت افراد خوش‌فکر و باانگیزه که به جزئیات تصمیمات فکر می‌کنند، تأکید ویژه‌ای دارد. او معتقد است موفقیت، نتیجه هزاران تصمیم قابل قبول است، نه فقط پول یا یکی دو تصمیم درست. این نگاه، کاملاً برخلاف تصور رایجی است که موفقیت را نتیجه یک ایده درخشان یا یک سرمایه‌گذاری بزرگ می‌داند.

شانس و تلاش؛ دو بال موفقیت

آرمندهی یکی از کارآفرینانی است که صادقانه به نقش شانس در موفقیت خود اعتراف می‌کند. او بارها تأکید کرده که از ورود به دانشگاه تا شکل‌گیری کسب‌وکارها و همراهی با افراد مناسب، شانس نقش پررنگی داشته است. اما در همان حال، به اهمیت قرار دادن خود در معرض فرصت‌ها و تلاش مستمر نیز معتقد است.

دیدگاه درباره هوش مصنوعی (AI)؛ ابزاری برای تحول

آرمندهی هوش مصنوعی را یک ابزار جستجوی قدرتمند و یک دوست خردمند می‌داند که در امور روزمره‌اش تأثیرگذار است. دیدگاه او درباره AI، نه نگاهی اغراق‌آمیز و نه نگاهی هراس‌آلود، بلکه نگاهی عمل‌گرایانه و آینده‌نگرانه است.

این دیدگاه واقع‌گرایانه، نشان‌دهنده بلوغ فکری آرمندهی است؛ او به‌جای شعار دادن درباره «پیشتازی ایران در AI»، مسیر عملی و قابل اجرا را پیشنهاد می‌کند: استفاده هوشمندانه از ابزارهای موجود، پیش از تلاش برای ساختن ابزارهای جدید.

تأثیر حسام آرمندهی بر اکوسیستم استارتاپی ایران

حسام آرمندهی را نمی‌توان فقط یک کارآفرین موفق دانست؛ او یکی از معماران اصلی اکوسیستم استارتاپی ایران است. کافه‌بازار و دیوار، دو پلتفرمی که او در بنیان‌گذاری‌شان نقش کلیدی داشت، راه را برای نسل جدیدی از کارآفرینان، توسعه‌دهندگان و کسب‌وکارهای دیجیتال هموار کردند. در این بخش، ابعاد مختلف تأثیرگذاری او را بررسی می‌کنیم.

تأثیر بر اکوسیستم استارتاپی ایران؛ روشن کردن چراغ راه

کافه‌بازار و دیوار، دو مورد از تأثیرگذارترین پلتفرم‌های فضای دیجیتال ایران بوده‌اند که راه را برای بسیاری از کسب‌وکارهای دیگر و توسعه‌دهندگان ایرانی هموار کرده‌اند. این دو پلتفرم به نوعی به امید و چراغ سبزی برای شروع استارتاپ در ایران تبدیل شدند؛ در زمانی که بسیاری تصور می‌کردند ساختن کسب‌وکار بزرگ در ایران بدون سرمایه‌گذاری خارجی و در فضای تحریم امکان‌پذیر نیست، آرمندهی و تیمش نشان دادند که این کار شدنی است.

کافه‌بازار، از همان روزهای اول، بستری فراهم کرد که توسعه‌دهندگان مستقل ایرانی بتوانند اپلیکیشن‌های خود را منتشر کنند و از آن درآمد کسب کنند. این موضوع، در زمانی که دسترسی به گوگل‌پلی برای کاربران ایرانی محدود بود، نقش حیاتی در شکل‌گیری نسل اول توسعه‌دهندگان موبایل ایران داشت.

دیوار نیز به‌عنوان یک پلتفرم آگهی و نیازمندی، مدل‌های جدیدی از کسب‌وکارهای خرد را در ایران فعال کرد؛ از خرید و فروش کالای دست دوم گرفته تا اجاره مسکن و خدمات محلی. این پلتفرم، به میلیون‌ها کاربر ایرانی کمک کرد تا بدون واسطه، به نیازهای روزمره خود پاسخ دهند.

ایجاد اشتغال و رشد اقتصادی؛ فراتر از یک استارتاپ

کافه‌بازار و دیوار نه‌فقط خودشان به‌عنوان شرکت‌های فناوری موفق بودند، بلکه به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم برای هزاران نفر اشتغال ایجاد کردند و به رشد اقتصاد دیجیتال ایران کمک شایانی نمودند.

علاوه بر اشتغال مستقیم، باید به اثرات غیرمستقیم این پلتفرم‌ها نیز اشاره کرد. هزاران کسب‌وکار کوچک و متوسط، فروش محصولات و خدمات خود را از طریق دیوار یا اپلیکیشن‌های کافه‌بازار مدیریت می‌کنند. این اکوسیستم، به تنهایی یک بخش قابل توجه از اقتصاد دیجیتال غیررسمی ایران را تشکیل می‌دهد.

جوایز و افتخارات حسام آرمندهی

مسیر حرفه‌ای آرمندهی، با دریافت جوایز و افتخارات مهمی همراه بوده است که نشان‌دهنده تأثیرگذاری او در حوزه کارآفرینی و فناوری ایران است:

دریافت نشان امین‌الضرب، یکی از مهم‌ترین جوایز کارآفرینی در ایران است که هر ساله به کارآفرینان برتر اهدا می‌شود. این نشان، به‌نوعی تأیید رسمی جایگاه آرمندهی به‌عنوان یکی از کارآفرینان شاخص ایران محسوب می‌شود.

جایزه SUTA نیز از سوی انجمن فارغ‌التحصیلان دانشگاه صنعتی شریف در آمریکا اهدا می‌شود و نشان‌دهنده تأثیرگذاری بین‌المللی آرمندهی در حوزه فناوری و کارآفرینی است. این جایزه، پیوند میان دانشگاه صنعتی شریف و اکوسیستم جهانی فناوری را تقویت می‌کند.

نقش الگویی برای نسل جوان و کارآفرینان آینده

فراتر از جوایز رسمی، مهم‌ترین دستاورد آرمندهی، نقش الگویی او برای نسل جوان ایران است. او نشان داد که یک دانشجوی مهندسی کامپیوتر از دانشگاه شریف، می‌تواند با تکیه بر تیم مکمل، پشتکار و نگاه عمل‌گرایانه، پلتفرم‌هایی بسازد که میلیون‌ها ایرانی هر روز از آن‌ها استفاده می‌کنند.

«آرمندهی به‌عنوان یکی از پیشگامان استارتاپی در ایران، برای بسیاری از کارآفرینان جوان و نسل جدید الهام‌بخش بوده است.»

داستان او، الگویی برای کارآفرینانی است که در شرایط سخت اقتصادی و تحریمی می‌خواهند کسب‌وکاری بزرگ بسازند. تجربه او در بحران‌ها – از اختلاف با سرمایه‌گذار تا رد صلاحیت در ۱۴۰۵ – به کارآفرینان جوان می‌آموزد که موانع، پایان راه نیستند؛ بلکه فرصت‌هایی برای بازتعریف مسیر هستند.

جملات ماندگار و درس‌های کلیدی از زبان حسام آرمندهی

گاهی یک جمله کوتاه، می‌تواند عمیق‌تر از ساعت‌ها گفت‌وگو، یک نگاه را تغییر دهد. حسام آرمندهی در طول سال‌ها فعالیت حرفه‌ای‌اش، جملات ماندگاری گفته است که هر کدام، حاصل تجربه‌ای واقعی در دنیای کارآفرینی است. این جملات، شبیه به سنگ‌های نشانه‌ای هستند که مسیر او را در سال‌های پرچالش، روشن نگه داشته‌اند.

درباره کار و لذت آن

«برای من کار کردن لذت‌بخشه.»

این جمله ساده اما عمیق، نشان‌دهنده رابطه خاص آرمندهی با کار است. برای او، کار کردن نه یک وظیفه، بلکه منبع لذت و معناست. همین نگاه است که او را از بسیاری از هم‌نسل‌هایش متمایز کرده و باعث شده در مواجهه با بحران‌ها، انرژی و انگیزه‌اش را حفظ کند.

درباره بهبود مستمر و استاندارد بالاتر

«بیشتر الان دارم فکر می‌کنم کارهایی که شروع کردیم رو چطوری می‌تونیم ایده‌آل‌ترش کنیم… سعی کنیم استانداردهامون رو ببریم بالاتر و کار رو بهتر از چیزی که هست انجامش بدیم.»

درباره محدودیت‌ها و مأموریت رفع آن‌ها

«ما خودمون همیشه اکتیو دنبال این بودیم که این محدودیت‌ها برداشته شه… اگه کسی [محدودیتی] تنظیمش کرده، به نظر من ما کاری که می‌کنیم و خیلی هم ارزشمند و کار معناداری هست اینه که بریم این محدودیت‌ها رو برای مردم برداریم و جلوی مردم آپشن بذاریم.»

این جمله، در مورد راه‌اندازی کافه‌بازار در شرایط تحریم گوگل‌پلی گفته شده است؛ زمانی که کاربران ایرانی برای دانلود اپلیکیشن با محدودیت‌های جدی روبرو بودند. آرمندهی این محدودیت را نه به‌عنوان یک مانع، بلکه به‌عنوان یک مأموریت دید: برداشتن محدودیت‌ها از سر راه مردم و ایجاد فرصت‌های جدید برای آن‌ها.

درباره موفقیت؛ حاصل هزاران تصمیم کوچک

«مجموعه‌ای از هزاران تصمیم قابل قبول یه جایی رو موفق می‌کنه، نه پول، نه مثلاً یکی دو تا تصمیم درست.»

این جمله، یکی از عمیق‌ترین درس‌های آرمندهی درباره موفقیت است. بسیاری تصور می‌کنند موفقیت نتیجه یک ایده درخشان یا یک سرمایه‌گذاری بزرگ است؛ اما آرمندهی معتقد است موفقیت واقعی، حاصل انباشت هزاران تصمیم کوچک اما درست در طول سال‌هاست. این نگاه، هم فروتنانه است و هم واقع‌گرایانه.

درباره شانس و دیدن امکان‌پذیری

«اینکه تو ببینی کارآفرینی شدنیه، خودش یه شانس بزرگیه.»

آرمندهی بارها به نقش شانس در موفقیت خود اعتراف کرده است. اما این جمله، معنای عمیق‌تری دارد: دیدن امکان‌پذیری، خودش یک نعمت است. بسیاری از جوانان ایرانی، چون نمونه‌های موفق کارآفرینی را در اطراف خود نمی‌بینند، باور نمی‌کنند که این مسیر برای آن‌ها هم شدنی است. آرمندهی و نسل او، این امکان‌پذیری را برای نسل جدید به نمایش گذاشتند.

درباره یادگیری مستمر و مهارت جستجو

«به نظر من مهم‌ترین خاصیتی که خودم دارم یعنی توانایی، اینه که همه‌چی رو سرچ می‌کنم.»

درباره چرخه تغییر و بهبود

«تو هر چیزی رو باید هی مرور کنی و تغییر بدی و بهبودش بدی و اگه این پروسه، این چرخه نباشه، رو به نابودی است.»

این جمله، فلسفه آرمندهی درباره پویایی کسب‌وکار را به‌خوبی نشان می‌دهد. از نگاه او، هیچ محصول یا فرآیندی، بدون مرور و بهبود مستمر، نمی‌تواند پایدار بماند. این چرخه مرور → تغییر → بهبود، راز ماندگاری کافه‌بازار و دیوار در طول بیش از یک دهه فعالیت است.

درس‌های عملی از مسیر حسام آرمندهی برای کارآفرینان جوان

اگر بخواهیم مسیر حرفه‌ای حسام آرمندهی را در قالب درس‌های قابل استفاده برای نسل جدید کارآفرینان خلاصه کنیم، به شش اصل کلیدی می‌رسیم. این اصول، نه شعارهای کلیشه‌ای، بلکه حاصل تجربه واقعی یک کارآفرین است که از صفر تا ساخت هلدینگ هزاردستان رسیده و در این مسیر، بحران‌ها و فرصت‌های متعددی را از سر گذرانده است.

۱. اهمیت تیم مکمل؛ ضعف‌ها را پوشش دهید

یکی از مهم‌ترین اصول کارآفرینی که آرمندهی بارها بر آن تأکید کرده، این است که بنیان‌گذاران باید توانایی‌های مکمل داشته باشند و ضعف‌های یکدیگر را پوشش دهند. تیمی که همه اعضایش شبیه هم فکر می‌کنند، در مواجهه با چالش‌های پیچیده، دچار بن‌بست می‌شود.

۲. تمرکز بر بهبود مستمر؛ نه پریدن از شاخه‌ای به شاخه دیگر

بسیاری از کارآفرینان جوان، دائماً به دنبال ایده‌های جدید هستند. اما آرمندهی توصیه می‌کند: به جای پریدن از شاخه‌ای به شاخه دیگر، بر ارتقای کیفیت و استانداردهای محصولات و خدمات موجود تمرکز کنید. این نگاه، ریشه در تجربه او دارد؛ زمانی که از ساخت پروژه‌های جدید به بهبود پروژه‌های موجود حرکت کرد و نتیجه آن، تبدیل کافه‌بازار و دیوار به پلتفرم‌های میلیونی شد.

۳. پشتکار و باور به «شدنی بودن»

یکی از عمیق‌ترین درس‌های آرمندهی، اهمیت باور به شدنی بودن است. او بارها گفته که دیدن اینکه دیگران (مثلاً در خانواده یا در جامعه) توانسته‌اند کسب‌وکاری راه‌اندازی کنند و موفق شوند، می‌تواند باور «شدنی بودن» را در فرد تقویت کند. این نگاه، در نسل اول کارآفرینان ایرانی که نمونه‌های موفق کمی داشتند، نقش حیاتی داشت.

«اینکه تو ببینی کارآفرینی شدنیه، خودش یه شانس بزرگیه.»

امروز که اکوسیستم استارتاپی ایران نمونه‌های موفق متعددی دارد، این باور برای نسل جدید بسیار آسان‌تر شکل می‌گیرد. اما باز هم، پشتکار و تلاش مستمر، شرط لازم برای تبدیل این باور به نتیجه واقعی است.

۴. استفاده از فرصت‌ها در دل محدودیت‌ها

یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های تفکر کارآفرینانه آرمندهی، راه‌اندازی کافه‌بازار در شرایطی بود که دسترسی به گوگل‌پلی برای کاربران ایرانی محدود شده بود. این نمونه، یک اصل مهم را به کارآفرینان یاد می‌دهد: محدودیت، همیشه بد نیست؛ می‌تواند فرصت باشد.

۵. جرات برای تغییر و پیوت (Pivot)

توانایی تغییر مسیر و تطبیق با شرایط جدید، یکی از اصول مهمی است که آرمندهی در طول مسیر حرفه‌ای خود بارها به آن عمل کرده است. از پیوت پروژه فارسی‌تل به کافه‌بازار، تا تأسیس دیوار در دل بحران با سرمایه‌گذار – همه این‌ها نشان می‌دهند که پویایی و انعطاف‌پذیری، شرط بقای یک استارتاپ است.

۶. توجه به مسائل بدیهی حل‌نشده

آرمندهی به نکته مهمی درباره تفاوت فضای کارآفرینی ایران در گذشته و امروز اشاره کرده است: در گذشته، حل مسائل بدیهی و پیاده‌سازی مدل‌های موفق جهانی در ایران یک فرصت بزرگ بود. کافه‌بازار با بومی‌سازی مدل گوگل‌پلی و دیوار با بومی‌سازی مدل Blocket سوئد، نمونه‌های موفق این رویکرد هستند.

اما به گفته آرمندهی، امروز این فضا پیچیده‌تر شده و نیاز به خلاقیت بیشتر یا سرمایه و ریسک بالاتر دارد. برای کارآفرینان نسل جدید، این یعنی صرفاً کپی کردن یک مدل خارجی کافی نیست؛ باید به دنبال حل مسائل بومی، ترکیب خلاقانه مدل‌ها و ایجاد ارزش منحصر به‌فرد باشند.

اگر بخواهیم همه این درس‌ها را در یک جمله خلاصه کنیم: «کارآفرینی، ترکیبی از پشتکار، انعطاف‌پذیری، یادگیری مستمر و شجاعت در تغییر مسیر است.»

فعالیت‌های کنونی و آینده‌نگری حسام آرمندهی

حسام آرمندهی امروز دیگر آن کارآفرین جوانی نیست که در تعطیلات از سوئد به ایران برگشت و پروژه فارسی‌تل را شروع کرد. پس از بیش از یک دهه ساختن پلتفرم‌های بزرگ و عبور از بحران‌های متعدد، او امروز در جایگاهی ایستاده که نگاهش بیشتر به تثبیت، بهبود و آینده معطوف است تا شروع پروژه‌های جدید. در این بخش، فعالیت‌های کنونی و دیدگاه‌های آینده‌نگرانه او را بررسی می‌کنیم.

فعالیت‌های کنونی آرمندهی؛ تمرکز بر بهبود و تثبیت

بر اساس آنچه آرمندهی در مصاحبه‌های اخیر خود گفته است، امروز اولویت‌های حرفه‌ای او به‌طور قابل توجهی تغییر کرده‌اند. او از مرحله «ساختن» به مرحله «بهتر کردن» رسیده است. در ادامه مهم‌ترین فعالیت‌های کنونی او را مرور می‌کنیم:

آینده‌نگری و دیدگاه‌های آرمندهی درباره اکوسیستم فناوری

آرمندهی در سال‌های اخیر، دیدگاه‌های صریح و گاهی منتقدانه‌ای درباره آینده اکوسیستم استارتاپی ایران مطرح کرده است. این دیدگاه‌ها، حاصل تجربه‌ای است که از ساختن دو پلتفرم بزرگ و عبور از بحران‌های مختلف به دست آمده است.

تحلیل عمیق‌تر دیدگاه‌های آرمندهی

اگر بخواهیم نگاه آرمندهی به آینده را عمیق‌تر تحلیل کنیم، سه محور اصلی در دیدگاه او قابل تشخیص است:

محور اول: تغییر پارادایم کارآفرینی در ایران

آرمندهی معتقد است که دوران طلایی «بومی‌سازی مدل‌های خارجی» به پایان رسیده است. در دهه گذشته، کارآفرینان ایرانی می‌توانستند با کپی کردن یک مدل موفق جهانی (مثل گوگل‌پلی، Blocket، Uber و…) و بومی‌سازی آن در ایران، کسب‌وکار موفقی بسازند. اما امروز این فضا بسیار پیچیده‌تر شده و نیازمند خلاقیت بیشتر، سرمایه بالاتر و ریسک‌پذیری جدی‌تر است.

محور دوم: هوش مصنوعی به‌عنوان یک ابزار تحول‌آفرین

آرمندهی نگاه واقع‌گرایانه‌ای به هوش مصنوعی دارد. از یک سو، آن را یک تغییر بزرگ و فرصت می‌داند که شرکت‌ها باید بپذیرند. از سوی دیگر، معتقد است ایران در حال حاضر بهتر است مصرف‌کننده خوبی از AI باشد تا اینکه به دنبال نوآوری پایه‌ای با سرمایه‌گذاری‌های سنگین برود. این نگاه، هم واقع‌گرایانه است و هم عمل‌گرایانه.

محور سوم: چالش‌های اکوسیستم و اهمیت تغییر قوانین

آرمندهی به‌صراحت نسبت به آینده اکوسیستم استارتاپی ایران ابراز نگرانی می‌کند. عواملی مانند ناامیدی بزرگان اکوسیستم، مشکلات اگزیت (خروج سرمایه‌گذاران) و دشواری‌های سرمایه‌گذاری، فضای کارآفرینی را پیچیده‌تر کرده‌اند. او تأکید دارد که بدون تغییر و بهبود مستمر در قوانین و شرایط کشور، این اکوسیستم رو به نابودی خواهد رفت.

تجربه بین‌المللی؛ تلاش برای صادرات فناوری ایرانی

آرمندهی و تیمش در سال‌های اخیر، تجربه‌هایی در زمینه گسترش فعالیت به خارج از ایران داشته‌اند؛ به‌ویژه در بازارهای کشورهای همسایه مانند افغانستان و عراق. اما این مسیر، با چالش‌های جدی روبرو بوده است:

این تجربه، نشان‌دهنده پیچیدگی‌های صادرات فناوری از ایران است. حتی یک پلتفرم موفق مثل کافه‌بازار یا دیوار که در ایران میلیون‌ها کاربر دارد، در ورود به بازارهای بین‌المللی با موانع غیرفنی (سیاسی، برندی) روبرو می‌شود.

تحولات ۱۴۰۴؛ سال پرچالش دیوار و حسام آرمندهی

سال ۱۴۰۴ را می‌توان یکی از پرتنش‌ترین سال‌های تاریخ اکوسیستم استارتاپی ایران دانست. در این سال، حسام آرمندهی و شرکت دیوار با بحرانی روبرو شدند که نه‌فقط سرنوشت یک شرکت، بلکه آینده مالکیت خصوصی و سرمایه‌گذاری در اقتصاد دیجیتال ایران را تحت تأثیر قرار داد.

رد صلاحیت از سوی نهاد امنیتی؛ نقطه شروع بحران

عصر روز یکشنبه ۵ مرداد ۱۴۰۴، حسام آرمندهی، بنیان‌گذار دیوار و رئیس هیئت‌مدیره هلدینگ هزاردستان، با انتشار تصویر یک نامه در شبکه اجتماعی ایکس، اعلام کرد که در فرایند پذیرش دیوار در بورس، صلاحیت او از سوی سازمان اطلاعات سپاه رد شده است و مانع پذیرش دیوار در بورس نیز همین موضوع است.

در نامه‌ای که از سوی حراست خطاب به مدیرعامل بورس تهران ارسال شده بود، آمده بود: «سازمان اطلاعات سپاه، عدم صلاحیت آقای حسام میرآرمندهی را اعلام کرده که بالتبع پذیرش شرکت منوط به عدم حضور ایشان خواهد بود.»

نکته قابل تأمل این بود که این رد صلاحیت بیش از دو ماه پیش انجام شده بود، اما نه به خود آرمندهی اطلاع داده شد، نه به شرکت دیوار به‌عنوان شخصیت حقوقی، و نه به سایر ذی‌نفعان مرتبط. شرکت دیوار تنها زمانی متوجه این موضوع شد که درخواست برگزاری مجدد جلسات و پیگیری موضوع را ارائه کرد.

واکنش آرمندهی؛ مخالفت با حضور در «بازارچه بورس»

آرمندهی در واکنش به این نامه، با لحنی صریح و کنایه‌آمیز، مخالفت خود را با حضور دیوار در بورس اعلام کرد:

«سهامداران و ذی‌نفعان محترم دیوار عطف به نامه شماره ۲۰/۲۶۳۲/۰۳۳۹۷۸۵/س سازمان اطلاعات سپاه و رد صلاحیت اینجانب از حضور در شرکت خودم، بدین وسیله مخالفت خود به‌عنوان موسس، رئیس هیئت مدیره و سهامدار اصلی این مجموعه برای حضور در بازارچه بورس تهران اعلام می‌دارم.»

او همچنین در توییتی جداگانه تأکید کرد که مدت‌هاست مخالف حضور دیوار در بورس است، اما شرکت بیش از هزار سهامدار دیگر داشته که کشف قیمت و معاملات برخط سهام‌شان برایشان مهم بوده است.

واکنش‌های گسترده اکوسیستم؛ تهدیدی برای مالکیت خصوصی

انتشار این خبر، موجی از واکنش‌های گسترده در میان فعالان اکوسیستم استارتاپی، رسانه‌های اقتصادی و حتی مقامات دولتی به همراه داشت.

بیانیه انجمن تجارت الکترونیک تهران

انجمن تجارت الکترونیک تهران با انتشار بیانیه‌ای، این اقدام را تهدیدی جدی علیه مالکیت خصوصی، استقلال نهادهای قانونی و امنیت سرمایه‌گذاری در حوزه اقتصاد دیجیتال دانست. در متن این بیانیه آمده است:

«ورود یک نهاد امنیتی (سازمان اطلاعات سپاه) به فرآیند کارشناسی و تشخیص صلاحیت شرکت‌ها، که فاقد شفافیت حقوقی و شاخص‌های مشخص است، پرسش‌هایی بنیادین در خصوص حدود اختیارات و مسئولیت‌پذیری نهادهای تصمیم‌گیر پدید می‌آورد. این مداخله، استقلال سازمان بورس به‌عنوان نهاد قانونی و متولی بازار سرمایه را تضعیف کرده و اصل پیش‌بینی‌پذیری اقتصاد را، که لازمه امنیت سرمایه‌گذاری است، مخدوش می‌سازد.»

واکنش معاون وزیر ارتباطات

احسان چیت‌ساز، معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت:

«وقتی مالکیت را از حاکمیت جدا می‌کنید، دیگر نه از حقوق خصوصی چیزی باقی می‌ماند، نه از بازار آزاد. اگر بنیان‌گذار حق ماندن در شرکت خودش را نداشته باشد، هیچ سرمایه‌گذاری در اقتصاد دیجیتال با اطمینان سرمایه‌گذاری نمی‌کند. پول، اول از خانه فرار می‌کند، بعد از مرز.»

واکنش اشکان آرمندهی، مدیرعامل دیوار

اشکان آرمندهی، مدیرعامل دیوار، نیز با انتشار توییتی به این موضوع واکنش نشان داد و آن را تهدید جدی برای آینده مالکیت خصوصی دانست. او با بیان اینکه این شرکت از ۵ سال پیش برای ورود به بورس آماده بوده، اما هر بار به دلیلی جلوی عرضه سهام گرفته شده، شعارهایی مانند توسعه اقتصاد دیجیتال و دعوت از سرمایه‌گذاران خارجی را بی‌معنی دانست.

پیامدها و آینده؛ هشدار نسبت به نابودی اکوسیستم

ماجرای رد صلاحیت آرمندهی و انصراف دیوار از بورس، پیامدهای عمیقی برای اکوسیستم استارتاپی ایران به همراه داشت:

آرمندهی همچنین در واکنش به کل این ماجرا، از فعالان اکوسیستم خواست اهداف بلندپروازانه‌تری را دنبال کنند و جذب سرمایه‌گذار خارجی یا لیست شدن در بازارهای بین‌المللی را به‌عنوان مسیرهای جایگزین مطرح کرد.

آرمندهی همچنین تأکید کرد که نتیجه این جو بی‌اعتمادی، مهاجرت تعداد قابل توجهی از بهترین نیروهای حوزه فناوری از مدیرعامل تا برنامه‌نویس به خارج از کشور بوده و میزان سرمایه‌گذاری در حوزه استارتاپ به «صفر مطلق» رسیده است.